Was-on, was-off: hoe verandering echt werkt

Onlangs keek ik samen met een vriend naar de film Alleen op de wereld. Zijn opmerking tijdens de film was dat iedereen een Vitalis nodig heeft. Ik ben het met hem eens. Het boek zelf heb ik gelezen, en door de film nu samen te kijken moest ik dieper nadenken over de relatie met de ander die het beste met je voor heeft.

Vitalis nam Remi mee een wereld in die de jongen nog niet kende, en liet hem daarin groeien, niet door hem te vertellen hoe het moest, maar door hem mee te nemen en te laten ervaren. De bisschop van Digne gaf Jean Valjean iets wat niemand hem ooit had gegeven: vertrouwen dat hij niet had verdiend, en precies dat vertrouwen redde hem. Mr. Miyagi leerde Daniel discipline niet via uitleg, maar via kleine, herhaalde handelingen, was-on, was-off, tot het inzicht er vanzelf doorheen sijpelde.

Iedereen die ooit echt veranderde, kan een naam noemen. Niet altijd de naam van een boek, film, een training of een mooi citaat. De naam van een mens. Iemand die er was op het moment dat het ertoe deed, en die niets vroeg in ruil.

Ik ben bezig geweest met het voorbereiden van een workshop, voor gedetineerden. Het hart ervan is mijn eigen verhaal: hoe ik binnenkwam met een capuchon over mijn hoofd, overtuigd dat ik mezelf van niemand iets hoefde aan te trekken. En hoe een paar mensen dat beeld, langzaam en zonder dat ik het doorhad, naar binnen wisten te breken, zoals Sean Maguire voor Will Hunting deed, die niet de antwoorden gaf, maar gewoon bleef zitten tot het harnas barstte.

En het mooie is: ik heb mijn Vitalissen, mijn Mr. Miyagi’s, nog steeds. Ze zijn niet verdwenen na dat ene moment dat het kantelde. Ze zijn er nog, soms nog steeds in mijn leven, soms alleen in mijn geheugen als ik het nodig heb.

Als ervaringsdeskundige kun je daar zelf gaan staan als hét voorbeeld, de held die valt en weer opstaat. Maar de echte helden zijn de mensen die nooit applaus krijgen.

Dat is het patroon dat door alle grote verhalen heen loopt. Niet de preek die overtuigt, maar de mens die voorleeft. Obi-Wan droeg zijn kennis geduldig over aan Luke, ook nadat hij zelf had gefaald. Red gaf Andy, binnen de muren van Shawshank, hoop als overlevingsstrategie, en kreeg die hoop later van Andy zelf terug. Atticus Finch vertelde zijn kinderen niet wat integriteit was. Hij liet het ze zien, dag na dag, tot het vanzelf hun maatstaf werd.

Het rare is: bijna niemand wordt die persoon met opzet. Ze waren er gewoon. Ze bleven gewoon en precies dat is wat het zo krachtig maakt.

Dus een van de vragen die ik mensen in de workshop wil stellen, is niet alleen “wat heb jij zelf in de hand”. Het is ook: wie was, of is, jouw Vitalis, Mr. Miyagi of de trainer van Rocky Balboa? En misschien, ooit, voor wie ben jij dat zelf.