Detentie en achterblijvers – Is dat je moeder?

Wat moet er door haar hoofd zijn gegaan toen ze de naam van haar zoon op dat envelopje schreef, met als geadresseerde een Penitentiaire Inrichting? Het is een vraag die me keer op keer bezighield terwijl ik de oude brieven van mijn moeder herlas. Hoe moet het voor haar zijn geweest om te zien dat haar kind op die plek terecht was gekomen?

In mijn nieuwste boek, *Herstelgerichte Detentie*, heb ik een heel hoofdstuk gewijd aan de achterblijvers: de families, vrienden en naasten van gedetineerden. Hierin bespreek ik onder andere hoe gevangenismedewerkers het persoonlijke netwerk van een gedetineerde kunnen betrekken tijdens hun detentie. Zelf ben ik gaan onderzoeken hoe het personeel van de inrichting omging met mijn moeder, een van mijn eigen achterblijvers. Welke rol speelden zij in het behoud van onze relatie? En hoe hebben zij bijgedragen aan mijn herstel en aan mijn inspanningen om mijn oude leven achter me te laten?

Achterblijvers hebben vaak een negatief beeld van de gevangenis en de detentieperiode. Dat was voor mijn moeder niet anders. Ik herinner me een bezoekuur waarin een PIW’ster (Penitentiair Inrichtingswerker) naar onze tafel kwam en vroeg: “Is dat je moeder?” Ik knikte trots en bevestigend. Voor mij was mijn moeder immers de beste moeder van de wereld; ik heb haar altijd vergeleken met Moeder Barberin uit het boek *Alleen op de wereld*. Maar op dat moment dacht ik niet na over wat mijn moeder voelde. Haar trots zat diep weggestopt, misschien overwoekerd door schaamte. Want als je de vraag zou omdraaien, zou het zijn: “Is dat uw zoon?” En dat deed ongetwijfeld pijn. Ik was op dat moment namelijk verre van de beste zoon ter wereld. Veel moeders schamen zich als hun zoon in de gevangenis zit. Sommigen gaan zelfs twijfelen aan hun eigen opvoeding en zoeken de schuld bij zichzelf, alsof zij iets verkeerds hebben gedaan.

Maar de PIW’ster keek mijn moeder recht aan en zei: “U kunt heel trots op hem zijn. Hij doet het hier heel goed!” De uitdrukking op mijn moeders gezicht zal ik nooit meer vergeten. Het leek wel alsof er een last van haar schouders viel. Die woorden waren een groot geschenk. Niet alleen was het een geruststelling voor haar, maar ook een bevestiging dat ik het waard was om bezocht te worden. Nee, eigenlijk was het nog veel meer dan dat. Het is moeilijk in woorden te vatten, maar zonder die woorden zou ze toch wel blijven komen. Het verschil was dat er iets veranderde in de dynamiek tussen ons.

Dat moment legde een soort ‘morele druk’ op mij. Mijn moeder werd nu, door die paar zinnen van de PIW’ster, betrokken bij mijn vooruitgang binnen de gevangenismuren. Vanaf dat moment gingen onze gesprekken niet meer alleen over wat er was misgegaan of of ik goed at, maar over mijn toekomst. We maakten samen plannen voor na mijn vrijlating. Haar vertrouwen in mij groeide. Ze straalde hoop en geloof in mij uit wanneer ik haar verzekerde dat dit echt de laatste keer zou zijn. En dat was precies wat ik nodig had in mijn herstelproces.

Mijn moeder begon de gevangenis en de medewerkers met andere ogen te zien. Het personeel had iets in mij gezien wat anderen buiten niet zagen, en vooral: ze namen de tijd om dat aan haar duidelijk te maken. Deze verandering in haar beeld zorgde ervoor dat de samenwerking tussen de gevangenis, de reclassering en mijn eigen vangnet een stuk soepeler verliep.

Mijn laatste detentie was ook echt de laatste. Ik heb me gehouden aan mijn belofte, niet alleen omwille van die belofte, maar vanwege de mensen om me heen die het beste met me voor hadden.

In dit verhaal gaat het vooral over mijn moeder als achterblijver, maar achterblijvers kunnen ook partners, gezinnen, vrienden, buren en zelfs collega’s zijn. Wat ik hier beschrijf, is slechts één voorbeeld van wat gevangenismedewerkers kunnen doen om een positieve impact te hebben op de relatie tussen gedetineerden en hun achterblijvers. Deze betrokkenheid kan voor gedetineerden een cruciale rol spelen in hun herstel en re-integratie, en in hun motivatie om hun leven na detentie op een nieuwe koers te zetten.